Phân tích bài thơ GỌI VÔ CÙNG của Lý Đức Quỳnh

Phân tích bài thơ GỌI VÔ CÙNG của Lý Đức Quỳnh

Bài thơ “Gọi Vô Cùng” của Lý Đức Quỳnh là một khúc bi ca về sự chia lìa mẹ – con trước cái chết. Nhưng vượt lên nỗi đau riêng, bài thơ chạm tới tầng sâu phổ quát của thân phận con người: khi còn mẹ thì muốn thoát khỏi vòng tay chở che, đến lúc mất mẹ mới hiểu rằng mọi cuộc đời đều chỉ là hành trình đi tìm lại hơi ấm đã không còn.

Điều đặc biệt của bài thơ là tác giả không dùng những tiếng khóc dữ dội hay bi lụy. Toàn bài được viết bằng giọng nghẹn nén, nhẹ, lạnh, lặng — mà chính sự kìm nén ấy khiến nỗi đau càng thấm sâu.

I. NHAN ĐỀ: “GỌI VÔ CÙNG”

Ngay từ nhan đề, bài thơ đã mở ra một khoảng không vô tận của mất mát.

“Gọi” là hành động hướng về một đối tượng còn khả năng đáp lại.

Nhưng “vô cùng” lại là cõi không biên giới, không hồi đáp, không điểm dừng.

Nhan đề vì thế chứa một nghịch lý đau đớn:

• Con người vẫn gọi…

• dù biết sẽ không còn ai trả lời nữa.

Đó là tiếng gọi:

• gọi mẹ,

• gọi ký ức,

• gọi tuổi thơ,

• gọi sự sống đã mất,

• và cũng là gọi chính phần linh hồn mình đã bị cắt lìa.

Hai chữ “vô cùng” còn mang nhiều tầng nghĩa:

• vô tận của nỗi nhớ,

• vô hạn của khoảng cách âm dương,

• và cả sự bất lực tuyệt đối của con người trước cái chết.

II. KHỔ THƠ ĐẦU: VÒNG TAY MẸ VÀ KHÁT VỌNG BAY ĐI CỦA ĐỨA CON

Mẹ thương nắm hai tay

Vùng vằng con gỡ một

Phải nào đâu ràng buộc

Mẹ chỉ sợ đường bay

Bốn câu đầu là một cảnh đời rất nhỏ nhưng chứa cả quy luật muôn đời của tình mẫu tử.

1. “Mẹ thương nắm hai tay”

Câu thơ cực kỳ giản dị.

Không phải:

• ôm,

• giữ,

• kéo,

• níu…

mà chỉ là “nắm hai tay”.

Đó là cử chỉ:

• che chở,

• dẫn dắt,

• giữ con khỏi ngã,

• giữ con khỏi lạc.

“Hai tay” còn là biểu tượng của:

• tuổi thơ,

• sự non nớt,

• sự phụ thuộc.

Đứa con còn nằm trong vòng kiểm soát yêu thương của mẹ.

Chữ “thương” đứng đầu câu làm toàn bộ hành động trở nên dịu dàng.

Mẹ giữ con không phải vì sở hữu mà vì lo sợ.

2. “Vùng vằng con gỡ một”

Câu thơ đau ở chữ “vùng vằng”.

“Vùng vằng” là phản ứng rất trẻ con:

• khó chịu,

• muốn tự do,

• muốn thoát khỏi sự chăm sóc.

Đứa con chỉ “gỡ một” tay thôi.

Chi tiết ấy cực kỳ đắt:

• con chưa hoàn toàn rời mẹ,

• vẫn còn lệ thuộc,

• nhưng đã bắt đầu muốn bay khỏi vòng tay ấy.

Đây là quy luật tâm lý phổ quát:

• khi còn mẹ, con người thường xem tình thương là điều hiển nhiên;

• càng trưởng thành càng muốn thoát khỏi sự chở che.

Sau này mất mẹ rồi mới hiểu:

bàn tay từng muốn gỡ ra ấy chính là nơi an toàn nhất đời mình.

3. “Phải nào đâu ràng buộc”

Đây như lời phân bua muộn màng của người con sau khi mẹ mất.

Con từng nghĩ:

• mẹ giữ mình,

• mẹ cản mình,

• mẹ lo quá mức.

Nhưng giờ hiểu ra:

đó không phải sự ràng buộc.

Câu thơ mang sắc thái thức tỉnh.

Một đời người thường chỉ hiểu tình thương của mẹ sau khi không còn mẹ nữa.

4. “Mẹ chỉ sợ đường bay”

Đây là câu thơ đẹp và sâu nhất của khổ đầu.

“Đường bay” là ẩn dụ tuyệt vời.

Mẹ không sợ con đi,

mà sợ:

• con lạc,

• con rơi,

• con tổn thương giữa cuộc đời.

Con là cánh chim.

Mẹ hiểu quy luật phải bay đi,

nhưng trái tim người mẹ luôn run lên trước bầu trời đầy giông gió.

Ở đây tình mẹ hiện ra rất lớn:

• không giữ con lại cho mình,

• chỉ lo cho con giữa nhân gian.

III. KHỔ THƠ THỨ HAI: KHOẢNH KHẮC ĐẢO NGƯỢC ĐỊNH MỆNH

Đến lúc rồi buông tay

Hốt hoảng con níu lại

Mẹ như gió, như mây

Con nương nhờ lòng đất

Khổ thơ này là cú xoay đau đớn nhất bài.

Khổ đầu:

• mẹ nắm → con gỡ.

Khổ hai:

• mẹ buông → con níu.

Toàn bộ bi kịch nằm ở sự đảo chiều ấy.

1. “Đến lúc rồi buông tay”

“Đến lúc” nghe như định mệnh.

Không ai tránh được giờ phút ấy.

“Buông tay”:

• vừa là mẹ lìa đời,

• vừa là sự chấm dứt mọi chở che.

Câu thơ cực ngắn, cực lạnh.

Không tiếng khóc.

Không than vãn.

Chính sự bình thản ấy làm đau hơn.

2. “Hốt hoảng con níu lại”

“Hốt hoảng” là từ rất mạnh.

Đứa con lúc này mới:

• sợ,

• hoảng loạn,

• tuyệt vọng.

Ngày xưa con gỡ tay mẹ.

Giờ con níu lại trong vô vọng.

Bi kịch lớn nhất đời người:

ta thường chỉ biết quý điều gì khi nó sắp mất.

3. “Mẹ như gió, như mây”

Mẹ bắt đầu tan vào cõi vô hình.

“Gió”, “mây”:

• nhẹ,

• thoát,

• không thể giữ.

Đây là hình ảnh linh hồn đã rời khỏi hữu thể vật chất.

Mẹ không còn thuộc về thế giới cầm nắm nữa.

4. “Con nương nhờ lòng đất”

Một câu thơ rất ám ảnh.

“Mẹ như gió như mây” — bay lên.

“Con nương nhờ lòng đất” — ở lại.

Một bên siêu thoát.

Một bên mắc kẹt trong cõi hữu hạn.

Nhưng “lòng đất” ở đây còn là:

• huyệt mộ,

• nơi chôn mẹ,

• nơi người con quỳ xuống.

Con không còn nương nhờ mẹ nữa,

mà nương nhờ chính nơi đang giữ mẹ.

Đó là sự cô độc tận cùng.

IV. KHỔ THƠ THỨ BA: ĐẤT — HÌNH ẢNH CỦA CÕI CHẾT LẠNH LÙNG

Ôi, lòng đất oan khúc

Lặng thầm vùi tiếng khóc

Dưới đáy huyệt dửng dưng

Đắp nấm mồ lên ngực

Đây là đoạn thơ đau nhất bài.

1. “Ôi, lòng đất oan khúc”

Một tiếng “Ôi” bật ra như không thể nén.

“Oan khúc” ở đây không phải oan khuất theo nghĩa pháp lý,

mà là:

• nghịch lý đau đớn của kiếp người.

Tại sao:

• người sinh thành lại phải nằm xuống?

• người yêu thương nhất lại bị đất vùi đi?

Đất trở thành biểu tượng của số phận nghiệt ngã.

2. “Lặng thầm vùi tiếng khóc”

Đất không trả lời.

Đất chỉ vùi lấp.

Tiếng khóc con người trước cái chết:

• lớn đến đâu,

• đau đến đâu,

cuối cùng cũng chìm vào im lặng.

Câu thơ khiến ta cảm thấy sự vô hạn của cõi chết và sự hữu hạn của tiếng người.

3. “Dưới đáy huyệt dửng dưng”

Từ “dửng dưng” rất đắt.

Cái chết không thiên vị ai.

Đất không cảm xúc.

Dù người nằm xuống là:

• mẹ,

• người thân yêu nhất,

thì huyệt mộ vẫn lạnh lùng như nhau.

Đó là cái lạnh của vũ trụ.

4. “Đắp nấm mồ lên ngực”

Hình ảnh cực mạnh.

Không phải đắp lên đất.

Mà “đắp lên ngực”.

Tức:

• nấm mồ đè trực tiếp lên trái tim người con.

Mẹ được chôn dưới đất,

nhưng thực ra nấm mồ nằm trong lòng người ở lại.

V. KHỔ THƠ THỨ TƯ: NHÁT CHÉM ÂM DƯƠNG

Chia hai nửa âm dương

Một nhát chém tương phùng

Con nửa đời hư thực

Mẹ nửa trời hư không

Đây là khổ thơ giàu tính triết luận nhất.

1. “Chia hai nửa âm dương”

Sự chia lìa không còn là khoảng cách địa lý,

mà là chia đôi tồn tại.

Âm – dương:

• sống – chết,

• hữu hình – vô hình,

• còn – mất.

2. “Một nhát chém tương phùng”

Câu thơ xuất thần.

“Tương phùng” vốn là gặp gỡ,

nhưng lại bị “một nhát chém” chia lìa.

Nghịch lý này diễn tả rất đúng bản chất sinh tử:

• càng yêu thương càng đau đớn khi mất nhau.

“Nhát chém” khiến cái chết hiện ra như:

• định mệnh tàn nhẫn,

• đường cắt tuyệt đối.

3. “Con nửa đời hư thực”

Sau mất mát lớn,

người sống thường tồn tại trong trạng thái:

• nửa tỉnh nửa mê,

• nửa thật nửa mộng.

Một phần đời đã chết theo người mất.

4. “Mẹ nửa trời hư không”

Mẹ không còn là một con người cụ thể nữa,

mà tan vào “hư không”.

“Nửa trời” cho thấy:

• mẹ từng là cả bầu trời đời con.

Khi mẹ mất,

một nửa vũ trụ tinh thần cũng sụp xuống.

VI. KHỔ CUỐI: TIẾNG GỌI KHÔNG BAO GIỜ TỚI

Mơ hồ một dòng sông

Mẹ về phía xa xăm

Con bên này xa thẳm

Vô vọng gọi vô cùng!!....

Hình ảnh “dòng sông” mang màu sắc:

• sinh tử,

• âm dương,

• bến mê bờ giác.

Đây gợi nhớ con sông chia cõi trong tâm thức phương Đông.

1. “Mẹ về phía xa xăm”

Không chỉ “xa” mà “xa xăm”.

Khoảng cách ấy:

• không đo được,

• không thể vượt qua.

2. “Con bên này xa thẳm”

“Xa thẳm” không chỉ là khoảng cách với mẹ,

mà còn là khoảng trống trong lòng người sống.

Con bị bỏ lại giữa cõi đời hun hút.

3. “Vô vọng gọi vô cùng!!....”

Câu kết là tiếng khóc bị kéo dài đến vô tận.

“Vô vọng”:

• biết không thể gặp lại,

• biết không ai trả lời.

Nhưng vẫn gọi.

Bởi:

• gọi mẹ là bản năng cuối cùng của nỗi đau,

• và cũng là cách giữ mẹ còn tồn tại trong ký ức.

Dấu “!!....” ở cuối bài cực kỳ đặc biệt:

• vừa như tiếng nấc,

• vừa như âm thanh tan vào khoảng không,

• vừa như lời gọi chưa bao giờ kết thúc.

VII. GIÁ TRỊ TƯ TƯỞNG VÀ NGHỆ THUẬT

1. Giá trị tư tưởng

Bài thơ nói về:

• tình mẫu tử,

• bi kịch sinh tử,

• sự thức tỉnh muộn màng của con người trước yêu thương.

Nó nhắc ta:

khi còn mẹ, đừng “vùng vằng gỡ tay”.

2. Nghệ thuật

Đặc sắc ở:

• ngôn ngữ cực giản dị nhưng giàu tầng nghĩa,

• nhiều hình ảnh biểu tượng:

o tay,

o đường bay,

o gió mây,

o lòng đất,

o dòng sông,

o âm dương…

• cấu trúc đối lập:

o nắm ↔ buông,

o gỡ ↔ níu,

o gió mây ↔ lòng đất,

o âm ↔ dương,

o bên này ↔ phía xa.

Toàn bài như một đường rơi cảm xúc:

• từ ký ức đời thường,

• sang mất mát,

• rồi chìm vào triết lý hiện sinh.

VIII. KẾT LUẬN

“Gọi Vô Cùng” không chỉ là bài thơ tiễn mẹ.

Đó là:

• bản độc thoại của mọi đứa con khi mất mẹ,

• tiếng gọi xuyên qua ranh giới sinh tử,

• và cũng là lời cảnh tỉnh dịu buốt:

Ta thường chỉ hiểu hết tình thương khi bàn tay ấy đã buông khỏi đời mình.

(Bài phân tích của ChatGPT)

*

GỌI VÔ CÙNG

 

Mẹ thương nắm hai tay

Vùng vằng con gỡ một

Phải nào đâu ràng buộc

Mẹ chỉ sợ đường bay

 

Đến lúc rồi buông tay

Hốt hoảng con níu lại

Mẹ như gió, như mây

Con nương nhờ lòng đất

 

Ôi, lòng đất oan khúc

Lặng thầm vùi tiếng khóc

Dưới đáy huyệt dửng dưng

Đắp nấm mồ lên ngực

 

Chia hai nửa âm dương

Một nhát chém tương phùng

Con nửa đời hư thực

Mẹ nửa trời hư không

 

Mơ hồ một dòng sông

Mẹ về phía xa xăm

Con bên này xa thẳm

Vô vọng gọi vô cùng!!....

 

Lý Đức Quỳnh

Đồng Nai, 2000

  (Viết ngày đưa tang Mẹ)